Оқу пәндері арасындағы байланыс, ең алдымен, жеке ғылымдар арасындағы объективті түрде бар байланыстарды бейнелейді және ғылым мен техниканың, адамдардың практикалық қызметінің байланысын көрсетеді. Бұл пәннің болашақ өмірдегі рөлін анықтайды. Пәнаралық байланыстар бүгінгі ғылымда және қоғам өмірінде жүріп жатқан интеграциялық процестердің нақты бейнесі болып табылады. Бұл байланыстар білім алушылардың практикалық және ғылыми-теориялық даярлығын арттыруда маңызды рөл атқарады, оның негізгі ерекшелігі – оларды таным әрекетінің сипатын меңгерту.
Пәнаралық байланыстарды жүзеге асыру білім алушыларда табиғат құбылыстары мен олардың арасындағы өзара байланыстар туралы тұтас түсінік қалыптастыруға көмектеседі, сондықтан білімді практикалық тұрғыдан мағыналы және қолданбалы етеді. Бұл олардың бір пәнді оқыған кезде алған білімдері мен дағдыларын басқа пәндерде қолдануға, нақты жағдайларда пайдалана білуге, болашақта өндірістік, ғылыми және қоғам өміріндегі қызметінде қолдануға мүмкіндік береді.
Қазіргі кезеңде білім алушыларда пәндік ұғымдарды қалыптастырып, кең ауқымды дағдыларды дамытудың маңызды қажеттілігі туындауда. Осындай дағдылар пәнді меңгеру барысында қалыптасып, кейін басқа пәндерді үйрену кезінде еркін қолданылып, сыныптан тыс жағдайлар да пайдаланады. Әртүрлі әдебиеттерде «пәнаралық байланыстар» ұғымына 30-дан астам анықтама бар және олардың педагогикалық маңыздылығы мен жіктеулері әртүрлі. Олардың ең толық анықтамаларының бірі келесідей: пәнаралық байланыстар – оқыту мен тәрбие үдерісінің мазмұны, формалары мен әдістерінде көрініс тапқан, объектілер, құбылыстар және процестер арасындағы синтездік, интегративті қатынастарды білдіретін педагогикалық категория. Бұл байланыстар білім беру, даму және тәрбиелеу функцияларын орындап, шектеулі бірлікте көрініс табады. Енді пәнаралық байланыстардың жіктелуіне тоқталсақ, дұрыс жіктеу осы байланыстардың дамуы заңдылықтарын аша отырып, олардың арасында байланыстарды тереңірек түсінуге және осы байланыстарды оқыту үдерісінде іске асырудың ғылыми-практикалық алғышарттарын жасауда маңызды рөл атқарады.
Пәнаралық байланыстар ең алдымен құрылымымен сипатталады. Пәннің ішкі құрылымы болғандықтан, байланыстардың келесі формаларын ажыратуға болады: құрамы бойынша; әрекет бағыты бойынша; бағыттаушы элементтердің өзара әрекеттесуі бойынша.
| Пәнаралық байланыстың формалары | Пәнаралық байланыстың типтері | Пәнаралық байланыстың түрлері | |
| құрамы бойынша | 1) мазмұндық | фактілер, тұжырымдамалар, заңдар, теориялар және ғылыми әдістері бойынша | |
| 2) операциялық | дағдыларды, қабілеттерді және ой операцияларын қалыптастыру бойынша | ||
| 3) әдістемелік | педагогикалық әдістер мен тәсілдерді қолдану бойынша | ||
| 4) ұйымдастырушылық | оқу тәрбие үдерісін ұйымдастыру формалары мен тәсілдері бойынша | ||
| әрекет бағыты бойынша | 1) біржақты 2) екіжақты 3) көпжақты | тура, кері, қалпына келтіру | |
| бағыттаушы элементтердің өзара әрекеттесуі бойынша | уақытша фактор | хронологиялық | сабақтастық, синхрондық, перспективалық |
| хронометрлік | локальді, орташа әсерлі, ұзақ әсерлі | ||
Теориялық білім деңгейін нақты бағалау үшін оқушылардың білімін объективті түрде анықтау қажет. Әрине, оның жолдары көп. Осы мақсатта 9-сынып оқушыларынан тест тапсырмалары «Анаэробты және аэробты тыныс алу» тақырыбында алынды. Тестілеу нәтижелері оқушылардың пән бойынша оқуды қаншалықты жақсы меңгергенін көрсетеді. Сонымен қатар, тест нәтижелері мен пәнаралық байланыстың мазмұнын салыстыру арқылы, оқушылардың практикалық және теориялық білім деңгейін білуге мүмкіндік туады. Яғни, пәнаралық байланыс арқылы оқытылған теориялық материалдарды тест арқылы бағалау білім беру процесінің тиімділігін арттырудың бір жолы болып табылады.
Егер оқушылар тест нәтижесінде жоғары көрсеткіштер көрсетсе, бұл олардың пәндерден алған білімдерін дұрыс қолдана отырып, негізгі теориялық түсініктерді толық меңгергенін білдіреді. Ал, егер көрсеткіштер төмен болса, педагог пәнаралық байланыс пен оқытудың әдістемесін қайта қарап, пәнаралық сабақтастықты күшейту қажеттігін анықтайды. Ол үшін тест сұрақтарының мазмұнын басқа пәндермен қалай байланысқанын анықтау қажет. Мысалы, «Анаэробты және аэробты тыныс алу» тақырыбындағы сұрақтар химия пәнімен тығыз байланысты. Мысалы, көмірқышқыл газы мен су – тыныс алу процесінің негізгі өнімдері. Бұл сұрақ химия пәнінде органикалық заттар, химиялық реакциялар және энергияның түрленуі туралы оқытылатын білімдермен тығыз байланысты. Сонымен қатар, физика пәнімен байланыс та айқын байқалады. Мысалы, энергия ұғымы туралы сұрақтар – физикада оқытылатын энергияның түрлері, сақталуы және түрленуі туралы түсініктермен байланысты. Егер оқушылар физикада энергияны қалай сақтау, түрлендіру немесе энергияның түрлері туралы білген болса, бұл олардың тыныс алу процесін жақсы түсінуіне ықпал етеді. Тестілеу нәтижелерін ескеру арқылы пәндер арасындағы білім байланысының қаншалықты жақсы жүзеге асырылғанын бағалауға мүмкіндік береді.
Тест орындауға 20 оқушы қатысты. Тест нәтижелері бойынша оқушылардың көпшілігі орташа деңгейде орындаған. Жоғары деңгейде, яғни процестерді нақты ажырата алатын және толық түсінетін оқушылар саны – 2, бұл жалпы қатысушылардың 10 пайыздық үлесін көрсетеді. Орташа деңгейдегі 12 оқушы, яғни, олардың биологиялық процестерді ажырата алатындығы байқалады, бірақ кей жағдайда айырмашылықтарды дұрыс қолдана алмайтындары байқалды. Бұл білім деңгейі пән бойынша негізгі ұғымдарды игеру туралы жеткілікті болғанмен, оларды нақты әрі саналы түрде қолдануда қиындықтар бар екендігін көрсетеді. Бұл көрсеткіш кей оқушылардың ұғымдарды жеткіліксіз дәрежеде түсінгендерін білдіреді. Ал, төменгі деңгейдегі, яғни, 6 оқушы немесе 30% қатысушылар биологиялық процестерді ажыратуда қиындықтарға тап болған. Олар ұғымдарды толық түсінбейді, процестердің айырмашылығын ажырата алмайды, нәтижесінде тестке дұрыс жауап беру деңгейі төмен болды. Бұл көрсеткіш пәнді толық меңгеру қажеттілігін және оқушылардың білім деңгейін арттыру үшін арнайы жұмыс жүргізу қажеттілігін көрсетеді. Атап айтқанда, мәселені шешу үшін пәнаралық байланысқа бағытталған мәнмәтіндік тапсырмалар мен практикалық жаттығулар ұйымдастыру, ұғымдарды тереңірек түсінуге бағытталған жұмыстар жүргізу қажет.
Тест кезінде оқушылардың ұғымды білуі, ақпаратты түсінуі және талдау дағдыларын анықтау қиындық келтіретіні байқалады. Пәндік дағдыларын дамыту үшін пәнаралық байланыс пен интеграцияны қолдану өте тиімді тәсіл бола алады. Пәнаралық байланыстың мазмұндық түрін жүзеге асырғанда тест орындаудағы қателіктерді болдырмауға көмектеседі. Себебі, теориялық білімді нығайтады, оқушы білуі керек теорияларды толық меңгереді, соның нәтижесінде тест тапсырмасын орындау кезіндегі қателіктер саны азаяды. Сонымен қатар, мазмұнды байланыс процесті түсінуге көмектеседі. Яғни, жауап таңдаудағы кейбір қателіктер ұғымдарды шатастырумен байланысты. Мазмұнды ұғыну арқылы оқушы процестердің себеп-салдарын түсінеді, сол кезде тест орындауда дұрыс жауапты таңдайды. Сондай-ақ, пәнаралық байланыстың мазмұндық түрі тәжірибе мен түсінікті бекітеді. Бұл тәсіл оқушылардың алған білімдерін нақты өмірлік мысалдармен байланыстырып, тәжірибеде қолдануға үйретеді. Нәтижесінде, тест тапсыру кезінде қателіктер жиі кездеспейді, себебі білім теория мен тәжірибеге негізделеді. Осы орайда, байланыстың мазмұндық түріне сай мәнмәтіндік тапсырмалардың алар орны ерекше мәнге ие. Тапсырма үлгісіне назар аударайық.
Аэробты және анаэробты тыныс алудың оқиғасы
Бір күні үлкен орманды алқапта екі түрлі организм өмір сүрді. Бірі – жасушаларының тыныс алу процесі арқылы көп энергия алатын адам мен оның ағзасы, ал екіншісі – қиын жағдайда тіршілік ететін бактериялар мен микроорганизмдер. Күн сайын адам орманды аралап, серуендеп келеді. Оның ағзасы негізінен аэробты тыныс алу арқылы жұмыс істейді. Ол тыныс алады, ауада оттегіні жұтып, көмірқышқыл газын шығарады. Бұл процесс өте тиімді болғандықтан, оның жасушалары көп энергия шығарып, ұзақ уақыт белсенді әрі күшті болуы үшін қажетті барлық энергияны алады. Су мен көмірқышқыл газы өзінің тыныс алу өнімдері ретінде организмінен бөлініп шығады. Осылайша, адам үздіксіз өмір сүру үшін қажетті энергияны алатын.
Ал, орманның бір бұрышында тұратын бактериялар көбіне анаэробты тыныс алу процесін қолданады, себебі олар мекендейтін жерде оттегі жоқ немесе оның мөлшері өте аз болуы мүмкін. Мысалы, олар топырақта, су түбінде оттегі жеткіліксіз болған жағдайларда анаэробты тыныс алады. Бұл процесс аэробты тыныс алуға қарағанда әлдеқайда баяу өтеді, бірақ әлі де организмнің тірі қалуы үшін жеткілікті. Анаэробты тыныс алу нәтижесінде 2 молекула сүт қышқылы және энергия бөлінеді.
Бір күні орманда серуендеу кезінде адам күтпеген өзгеріске ұшырады. Ұзақ жүгіргеннен кейін оның ағзасы оттегі жетіспеуін сезінді. Одан кейін оның жасушалары негізінен анаэробты тыныс алу арқылы энергия алуға мәжбүр болды. Бұл процесс көмірсуларды көмірқышқыл газы мен сүт қышқылы түріне айналдырып, аз мөлшерде энергия өндіруге мүмкіндік берді.
Бұл мәтін мазмұны пәнаралық байланысқа мысал бола алады. Айталық, биология мен физиканың байланысы адамның ағзасы қалай жұмыс істейтіні, оның тыныс алу мүшелері мен жасушаларындағы энергия алмасу процесі арқылы көрсетіледі. Сонымен қатар, бір адамның белсенді жағдайында (жүгіру кезінде) оттегінің қажеттілігі артып, ағзаның реакциясы өзгеретіні туралы ақпарат берілді. Биология мен химияның байланысы тыныс алу процесінің химиялық реакциясы, яғни көмірсулардың ыдырау нәтижесінде көмірқышқыл газы мен судың түзілуі, энергияның бөлінуі негізінде көрініс табады. Биология мен дене шынықтыру байланысы өз ағзасын дұрыс пайдаланып, қимыл-қозғалыс кезінде қандай процестер өтетінін білу арқылы қалыптасады. Биология мен экологияның байланысы организмдердің қоршаған ортадағы өзара әрекеттесуіне және олардың қоршаған ортаға бейімделуіне, тіршілік ету жағдайларына, тыныс алу процестеріне, биосферадағы өзара әрекеттесуіне назар аударады.
Демек, мәнмәтіндік тапсырма пәнаралық байланысты көрсетуімен бірге нақты өмірлік жағдайлармен, тәжірибелік қолдану бағытында қамтиды. Сонымен қатар, ол оқушылардың оқып-үйрену барысында бірнеше пәннің теорияларын біріктіру арқылы тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Аталмыш мазмұндағы оқу тапсырмасы пәнаралық байланыс құруға кең мүмкіндік береді және бірнеше пәнді интеграциялау арқылы білімді жүйелеу мақсатында пәндік дағдыларды дамытуға септігін тигізеді.
Жанар Жубауова,
«Өрлеу» БАҰО» АҚ филиалы Қызылорда облысы бойынша КДИ
жаратылыстану-математикалық бағыттағы кафедра меңгерушісі, п.ғ.м.
Нәзігүл Ерман,
№70 Жанқожа батыр атындағы орта мектептің биология пәні мұғалімі.
Қазалы ауданы.
