Ақпарат айдынында Түркияның ұлттық білім министрлігі мектеп бағдарламасына «Орталық Азия» ұғымының орнына «Түркістан» атауын енгізгені жарияланды. Осылайша Түркия түркі әлемінің бірлігін сақтау мақсатында оқу бағдарламасынан империялық мағынасы бар географиялық атауды алып тастамақшы. Ал, «Түркістан» аумағына Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Түрікменстан, Тәжікстан, және Қытайдың батысында орналасқан Шыңжан өлкесі жатады екен.
Бұл мәселенің бұлайша көтерілуі заңдылық сияқты. Түркия түркі халықтарының ішінде империя биігіне көтерілген мемлекет, басқа түркі елдері отаршылдық азабын тартып, езгіге ұшырағандар. Бұл бастаманы бүгінгі түркі халықтарының қайта есін жинап, тарихта кеткен есесін қайтару ұмтылысы деп түсінген дұрыс.
Шындығында, Түркістанның құрамына кіретін мемлекеттердің тәжіктерден басқасы түркі халықтарына жатады. Отарлық езгіде болған халықтарға өз тарихын жазғызбады, империялық Ресей өткенімізді бұрмалап, сананы шатастырып жіберді. Демек, Түркияның мынандай бастамасы әбден қолдауға тұрарлық ұсыныс, оны арман қарай ұлғайтуымыз керек-ақ.
Кезінде Алаш арыстары Түркістан идеясын қолға алмақ болған, бірақ большевиктік Ресей мұны тас-талқан етті. Мәселен, Мұстафа Шоқай «түрік бірлігі» ұғымын көтерген. Басқыншылық мақсат көздеген империялық мемлекет түркі халықтарының ұлттық құндылықтарын таптады, тыйым салды.
Орта ғасырлық, одан ерте жаңа дәуірдегі парсы, түркі, араб, қытай деректерінде «Түркістан» түркілер мекендейтін этно-географиялық атау ретінде қолданылған, оған Қазақстанның оңтүстік және шығыс бөліктері, Ташкент-Ферғана аймағы, Жетісу, Сырдария бойы, Қарахан әулеті, қыпшақ даласы, Мәуреннахрмен шектес өлкелер кірген. Кеңес кезеңінде бұл атаулар ығыстырылып, «Орта Азия» деген географиялық термин қалыптасты. Ендеше, «Орта Азияның» «Түркістан» аталуының тарихи негізі бар.
«Орта Азия», «Таяу Шығыс», «Қиыр Шығыс» атаулары отаршылдық дәуірмен тығыз байланысты. Бұл атаулар ХІХ-ХХ ғасырларда еуропалық державалардың әлемді өз метрополиясына қатысты қашықтық, бағыт, маңыздылық өлшемдеріне орай туындаған, мұнда үстем күш көзқарасы басым. «Орта Азия» патшалық және коммунистік Ресейдің ішкі жіктемесі, сол кездің саяси стратегиялық қажеттіліктерін, шекаралық қауіпсіздік, әкімшілік жүйеге сәйкестендіруді көрсетеді, кейіннен отаршылдық қалдырған эпистемологиялық қабат көмескіленіп кетті.
Бүгінгі күні осындай мәселелерді қайта зерделеу қажеттілігі айтылып жүр. Мысалы, «Тұран», «Түркістан», «Мәуреннахр», «Дешті-Қыпшақ» атаулары аймақтың ішкі тарихи тәжірибесінен шыққан, кеңістікті географиялық тұрғыдан тануға мүмкіндік береді.
Тарихи атауларды қайта қарау сананың отарсыздануында ерекше маңызды. Отарсыздандыру экономикалық және саяси тәуелсіздікпен шектелмейді, жадты, дүниетанымды, тарихи кеңістікті басқаша қабылдауға да байланысты. Үстем елдердің отаршылдық дәуірде сырттан таққан атауларын қайта қараудың халықтың өзін танудағы маңызы зор.
Аймақ өзінің тарихи атауын қайта қолданса, әлемдік ғылыми айналымдағы отаршылдықтың әлсіреуіне ықпал етеді. «Орта Азия» орнына «Түркістан» жиі қолданылса, бұрынғы кеңестік немесе еуроцентристік көзқарастан бөлек, оны этно-мәдени, өркениеттілік тамырына байланыстыра қарауға болады. Бұл – аймақтың ғылыми көрінісін өзгерту, рухани жаңалануды білдіреді.
«Түркістан» атауын тек бір ел (Түркия) алға жылжытып, аймақ елдері қабылдаушы болса, бастама жоба ретінде қалады. Оны аймақ елдері тарихи жады, ортақ мәдени мұра, өңірлік бірегейлік тұғысынан дамытса, бұл ұзақ мерзімді концептуалдық жобаға айналады.
Осылай болуымен кейбіреулер «пантүркілік, түрікцентристік қауіп күшейіп кетеді» деген қауіп айтады. Осы кезге дейін біз кімнің ықпалында болсақ, соған еліктедік. Әлгіндей болуы үшін экономикалық, әскери және технологиялық негіз болуы керек. Біз әлемдік өркениеттен жүз жылдан аса уақыт қалып қойғанбыз, сондықтан пантүркілік, түркілік центризм туралы айту тым ерте.
Сонымен, «Орта Азия», «Отарлық Азия» орнына «Түркістан» атауын қолдану оны түркі халықтарының Отаны деген түсінікке жетелейді, бұл құптарлық ниет. Бұдан әлем халқы шошымасы хақ. Әдеттегідей дабырлай бермей, үлкен идеологиялық науқанға айналдырғанда ойлағанымыз жүзеге асады. Түркілік өркениет пен құндылықтарда беделге ие болу үшін мемлекет тарапынан бұған қолдау болуға тиіс.
Ө.Серәлі.
Ақтөбе қаласы.
