Қызылорда қалалық «Мүсірәлі ата» мешітінің бас имамы Қайырбек Отызбаевпен сұхбат
Бүгін – қасиетті Рамазан айы басталды. Биыл Рамазан айы 29 күнге созылады. 19 ақпан оразаның алғашқы күні болса, 19 наурыз – соңғы күні. Наурыздың 16-сынан 17-сіне қараған түні – Қадір түні. Мұсылмандар үшін ұлық мейрам саналатын Ораза айт 20 наурызға белгіленді.
Жыл сайын ораза тұтып, Аллаға құлшылық етсек те, көкейде сұрақ бар. Абай: «Ғылымсыз оқыған намаз, тұтқан ораза, қылған хаж, ешбір ғибадат орнына бармайды. Ешбір қазақ көрмедім, малды иттікпен тапса да, адамшылықпен жұмсаған. Бәрі де иттікпен табады, иттікпен айрылады» деген екен оныншы қара сөзінде. Дегенмен бүгінде Абайды түсініп жатқан адам аз.
Рамазан айы қарсаңында көкейде жүрген сауалдарымызға тұшымды жауап алу үшін белгілі дінтанушы Қайырбек Отызбаевпен кезекті сұхбатымызды жүргіздік.
«Ораза, намаз – тоқтықта» деп айту тойымсыз нәпсінің сылтау сөзі»
— Қайреке, қасиетті Рамазан айы құтты болсын! Рамазан айының биылғы жылдағы ерекшеліктері қандай?
— Рамазан айы сіздерге де құтты болсын! Осы айға аман-есен қауыштырған Аллаға мадақ айтып, шүкіршілігімізді білдіреміз. Биыл қасиетті Рамазан айы 19 ақпан күні басталады. Исі мұсылман қауымы асыға, сағына күтіп жүр. Ниеттері қабыл болсын! Биылғы ораза қыс маусымына жылжып келеді. Рамазан айында жылдағыдай ізгі істер тоқтаусыз жалғасын табады. Мешіттерде рамазан айына дайындық жұмыстары басталып кетті. Мешіт, дәретхана тазалықтарына жіті көңіл бөлу, Рамазан айында мешіттер жанындағы асханаларда берілетін ауызашар дастарханына пайдаланылатын тағамдардың халал стандарттарға және санитарлық нормаларға сәйкестігін қадағалау, қайырымдылық себеттеріне салынатын азық-түлік алу барысында құрамында күмәнді қоспалардың болмауына және «халал» таңбасы бар өнімге көбірек көңіл бөлу, тегін такси, мұқтаждарға қайырымдылық көрсету, қарттар үйіне, студенттерге ауызашарлар ұйымдастыру, көше тазалықшыларына ауызашар қоржынын табыстау секілді біршама игі бастамалар қолға алынуда.
— «Ораза-намаз – тоқтықта» деген сөздің төркінін әркім әр қалай түсініп жүр. Сіз қалай түсіндіресіз? Оразаның түрлері мен шарттары, оразаны бұзатын және бұзбайтын амалдар төңірегінде айтсаңыз.
— «Ораза, намаз – тоқтықта» деген сөз жалпы қате түсінік. Өйткені, құлшылық ету – әр мұсылманның өмірлік парызы. Пайғамбар заманына көз салсақ, саңлақ сахабалар тоқтықта өмір сүрген жоқ. Қарны аш уақыттары, қиын кезеңдері көп болды. Аш жүрген күндеріне қарамастан Құдай алдындағы құлшылығын тастаған емес. «Ораза, намаз – тоқтықта» деп айту тойымсыз нәпсінің сылтау сөзі ғана. Ораза мен намаздың жауапкершілігінен өзін арашалап алу секілді дүние. Алла пендесіне көтере алмайтын ауыр міндет артпайды. Алланың әмірі болған ораза-намазымызды тоқшылықта да, жоқшылықта да орындауымыз қажет. Ораза-намаз Құдай алдындағы парыз міндетіміз.
Дінімізде, ораза – парыз, уәжіп, нәпіл және мәкрүһ болып төртке бөлінеді. Рамазан айының оразасы – парыз ораза болып саналады. Ораза үш шарттың аясында ұсталады. Мұсылман болу, ақыл-есі дұрыс және балиғат жасқа толған әрбір кісіге Рамазан оразасын ұстау парыз болып табылады. Оразаны не бұзады? Мұны білгеніміз дұрыс. Әдейі бір нәрсені ішіп-жеу. Темекі шегу, насыбай ату, дәрі ішу, құрамында нәрлі заттары бар екпе қабылдау. Аузындағы жаңбыр тамшыларын әдейі жұту. Бұл жайлы хадисте: «Ораза кірген нәрселерден ғана бұзылады, шыққаннан емес», — делінген. Cебепсіз қорек немесе қоректік қасиеті бар барлық заттарды біле тұра әдейілеп жеу оразаны бұзады. Өзге де бұзатын жәйттерді кеңірек білген дұрыс.
Ал енді «оразаны не бұзбайды?» дегенге тоқталайық. Ұмытып ішіп-жеу оразаны бұзбайды. Бірақ ұмытқан адам есіне түскен кезде жеуді дереу тоқтатуы керек. Түкірік немесе мұрынды тарту арқылы бір нәрсенің тамаққа кетуі, құлаққа су кіру, сонымен бірге темекі түтіні немесе топырақ, шаң, ұнның тозаңы, қардың ұшқыны, жауынның тамшылары тамаққа еріксіз кірсе, ораза бұзылмайды. Тістердің арасында қалған тамақ қалдықтары ноқаттан кішкене болса, оны жұту, еріксіз ауыз толы құсу оразаны бұзбайды. Қан алдыру немесе сүлік салдыру, көзге, құлаққа дәрі тамызу, мисуак немесе тіс пастасын қолдану оразаны бұзбайды. Бірақ пастасы ішке кетіп қалса бұзылады. Ең абзалы, таң намазы кірмей тұрып, тістерді жуған дұрыс. Тіс жұлдыру оразаға кедергі жасамайды. Бірақ жұлдырған уақытта ауыздағы қанды яки дәріні жұтпау шарт. Ауыз бен мұрынға су алып шайқау оразаны бұзбайды. Бірақ тамаққа кетпеуін қадағалау қажет. Душқа жуыну, теңізге, көлге түсу оразаны бұзбайды. Бірақ су жұтып қоюдан сақтануы керек.
— Әлеуметтік желілерде ауыз бекіткенде және ауыз ашқанда қандай тамақ жеу керектігін, қай тамақтың пайдалы, зияндығын әр адам өзінше айтып жатыр. Негізі оның бекітілген мәзірі бола ма?
— Иә, бұл тақырыпта әркім әрқалай айтып жатыр. Бірі білім мен ғылымға сүйеніп айтса, бірі естіген-білгенін, енді бірі өз тәжірибесін сөз етуде. Шариғат бойынша сәресінің немесе ауызашардың арнайы бекітілген мәзірі жоқ. Әркім ұлтының мәзіріне немесе жеке талғамына, болмаса өзінің организміне қолайлы, жасына қарай тағам түрлерін қолдана береді. Ал, тамақтың құнарын, пайдасы мен зиянын терең білгісі келсе, кәсіби мамандардың сөзіне құлақ түргені дұрыс.
Сәресі ішу — тек ас ішу емес. Күні бойғы ұстайтын ораза құлшылығына қуат жинау. Ең бастысы, әлсіреп қалмау маңызды, әртүрлі сырқатқа жол бермеу үшін уақытылы сәрісіде ас ішіп, қуаттанып отыруымыз қажет. Қажет болса, арнайы мамандардың, дәрігерлердің де кеңесіне құлақ түрген артық етпейді. Ал, денсаулық басты байлығымыз, Алланың берген аманаты. Аманатты сақтаудың бір жолы дұрыс әрі құнарлы тамақ жеу. Астың адал болуына да ден қою керек. Бір жұтым су болса да, сәресіде тұрып, ішіп-жеуде береке барын ұмытпаған жөн. Пайғамбарымыз (с.ғ.с.) бұл тұрғыда: «Сәресіге тұрыңдар. Өйткені, сәренің тамағында берекет бар», — деп айтқан. Ал, тағы бір хадисінде: «Сәресі тамағы – берекет. Бір жұтым су да болса, оны тастамаңдар. Өйткені, Алла сәресіде тамақтанғандарға рақымдылық етіп, періштелері де олар үшін кешірім тілейді», — деген-ді. Ауызды құрма немесе сумен ашу – пайғамбар сүннеті екенін де ұмытпаған абзал.
«Ораза – парыз амал болса, білім үйрену де – басты парыздың бірі»
— Оразаны әрбір мұсылман бес парыздың бірі ретінде Алла разылығы үшін тұтады. Дегенмен оразаның денсаулыққа пайдалы екені де айтылады. Шетел ғалымдарының өзі «Ораза – пышақсыз операция» деген тұжырымға келген. Қазіргі адамдар оразаны қалай тұтып жүр? Тыйымдарға шыдап жүр ме?
— Рамазан айында ораза құлшылығын шын ниетімен, бар ынта-ықыласымен ұстаған кісі Алланың мол сауабына кенеледі. Сондықтан, ең маңызды мәселе дұрыс ниетте болуымыз. Сонда ғана біз сауапқа кенеліп, парызды орындаған боламыз. Ардақты Пайғамбарымыз (с.ғ.с.): «Кімде-кім Рамазан айында шынайы сеніммен, сауапты бір Алладан ғана күтіп, ораза ұстаса, бұрын-соңды жасаған күнәлары түгелдей кешіріледі», — деп айтқан. Оразаның екі жақсылығы осы жерден көреміз. Біріншісі – ықыласы мен ниетіне қарай мол сауапқа кенелсе, екіншісі – пенде баласының ұстаған оразасы себепті күнәларының кешірілуі. Құдси хадисте Алла Тағала: «Ораза – тек Мен үшін. Оның сыйын (сауабын) Өзім ғана беремін…», – деп, оразаның қадірі мен қасиетін жеткізген. Рамазан айының мәні мен маңызын түсінген адам бұл айда көбірек сауап амал жасауға талпынады. Ораза ұстаған кісіге берілетін сый да, сауап та ерекше. Алла Тағала «ораза тек Мен үшін» деп баяндай отырып, оның сауабы Өзіне ғана аян екендігін айтады.
Ораза ұстау – тек ішіп-жеуден ғана тыйылу емес. Ораза ұстаушы барлық ағзаларымен ораза ұстауы тиіс. Яғни, тілімен өсек айтпау, қолымен біреуге зиян бермеу, көзімен арам етілген дүниелерге қарамау секілді іс-әрекеттерден сақ болып, өзіне тыйым салуы қажет. Сондай-ақ, құлшылыққа аса ден қойып, ізгі істермен, сауабы мол амалдармен көбірек айналысуы маңызды. Ораза сәндік іс емес, болмаса емдік те шара емес. Мұны жақсы ұғынуымыз керек.
Байқайтыным, қазір көбі оразаны сауабын сезініп ұстайды. Парыз ғибадат екенін біледі. Өйткені, ораза Құдай үшін жасайтын ғибадат деп шын сезінгенде ғана сауап жазылады. Оразаның біз біле бермейтін сан қырлы пайдасы көп. Рухани жан-дүниеміз байып, тәніміз демалып, бір ай ішінде ішкі құрылыстарымыз да өзіндік қуатын алып жатады. Бұл екінші жағы.
— Ораза тұтуға ниет білдіргендер саны былтырғыға қарағанда көбейіп келе жатыр ма, ол жағын зерттеп көрдіңіз бе? Жастардың мұсылманның бес парызды түсінуі, жалпы дінге бет бұруы қай деңгейде?
— Бүгінгі жастар – тәуелсіздіктің төл перзенттері. Имандылыққа бет бұрып, ізгі амалмен бой түзеп келе жатқан жастар қатары артуда. Құбылаға бет түзеп, бес уақыт намазын оқып, жыл сайынғы оразасын жібермейтін жастарымыздың көбейгені көз қуантады. Үміт артып жүрген жастар жаман жолға түспесе, теріс әдеттен алыс болса, ең алдымен ата-анасының қуанышы, екіншіден, еліміздің болашағы, ертеңі. Алайда жастарға дінді дұрыс жеткізу, ислам туралы дұрыс ақпарат беру – ең маңызды іс. Исі мұсылман баласы бес парызын түгендей жүріп, мемлекеттің, отанның, туған жерінің дамуына белсенді үлес қосуы керек. Жастар осыны ұмытпаған жөн. Бірде Пайғамбарымыздан (с.ғ.с.) бір кісі: «Уа, Алланың Елшісі, ең жақсы адам кім?» – деп сұрайды. Сонда Алланың Елшісі (с.ғ.с.): «Ең жақсы адам – қоғамға, елге пайдасы тигені», – деп жауап берген. Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы жанынан «Жастар» бөлімі белсенді жұмыс жасауда. Мақсаты – жастарды ұйымдастырып, игі жобалар арқылы дұрыс бағытқа жетелеу. Иманды, білімді, дәстүр құндылықтарын білетін жастар қашанда ауадай қажет. Сол жастарымыздың бойына ар мен ұятты, обал мен сауапты терең сіңіруіміз керек. Дінге бет бұрған жастардың ортасын дұрыс жолға бағыттау да аса маңызды іс. Дін ұстану деген қоғамнан оқшаулану деген ұғымнан жастар ада болу қажет. Біз жас ұрпақты осыған тәрбиелеуіміз керек.
— «Рамазан айында шайтандар кісенделеді» деген сөз бар. Біздің түсінігімізше, осы айда «шайтандардың қол-аяғы байлаулы» болса, азғыруға шамасы келмеген соң, ішімдік ішу, зинақорлыққа бару, жемқорлық жасау секілді адамдардың жаман әрекеттері болмауы керек. Олай ойлағанымызбен, көшеде мастарды көреміз, мемлекет бюджетіне қол салғандар туралы айтылып жатады. Әлде жоғарыда айтқан адамдар шайтансыз-ақ азған топқа жата ма? Осы сөзді түсіндіріп беріңізші.
— Хадисте: «Рамазан айы келсе, жәннат қақпалары ашылып, тозақ қақпалары жабылады және шайтандар кісенделеді», — деп келеді. Сіз айтқан «Рамазан айында шайтандар кісенделеді» деген сөз осы хадистен алынған. Рамазан айында шайтанның қуаты әлсіреп, адамдарды азғыру мүмкіндігі шектелетінін хадистен түсінуге болады. Кісенделудің мағынасына келсек, шайтанның мүлдем жойылып кетуі емес, тек оның әсері мен күшінің бұл айда төмендеуі, адамның құлшылық жасауына мүмкіндіктерінің артуы деп түсінуіміз керек. Сіз айтып өткеннің барлығы адам қолымен жасалатын күнәлі істер. Неге күнә жасалады, неге адамдар одан тыйылмайды дегенге келсек, шайтан кісенделсе де, адамның тәрбиеленбеген нәпсісі күллі жаман әдеттерге шақырып, азғыруы әбден мүмкін. Оған тосқауыл жүрегіндегі иман және ұстаған оразасы себеп болады. Сондықтан, ораза – нәпсімен күресу кезеңі және өзін тәрбиелеу айы екенін ұмытпаған жөн.
— Кей мектептер оқушылардың ораза ұстауына тыйым салып жатыр. Себебін сұрасақ, сабағына кедергі келтіреді дейді. Бұл сөзбен келісесіз бе? Негізі бала қанша жастан ораза ұстауы керек? Нақты талабы бар ма?
— Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы бұл мәселеге қатысты түсіндірме беріп өтті. «Біріншіден, шариғатымыз бойынша балиғат жасына жетпеген жас балаға ораза ұстау – парыз емес. Екіншіден, балиғатқа және кәмелетке толмаған жас баланың ораза ұстау кезінде оның организмінде әлсіздік, дәрменсіздік пайда болуы мүмкін. Бұл жағдай кішкентай бүлдіршіннің денсаулығына кері әсер етуі, сонымен қатар оның толыққанды білім алуына кедергі келтіруі мүмкін. Ата-аналарға осы мәселеге аса көңіл бөлуге кеңес береміз. Кез келген құлшылық, оның ішінде ораза толыққанды білім алуға, тиянақты жұмыс істеуге кері әсер етпеуі керек. Оразаны себеп етіп, әркімнің өзіне жүктелген жауапкершілігіне немқұрайды қарауына болмайды. Өйткені әр адам сауап амалды өзі үшін орындайды. Үшіншіден, ата-аналардан балиғат жасына жетпеген балаларды ораза ұстауға мәжбүрлемеуді сұраймыз», — делінген. Жалпы балиғат жасына жетпеген жас бала мен ақыл-есінен ауысқан адамға ораза тұту парыз емес. Ақылы толысып, дене-бітімі қалыптасқан, оразаның сауабы мен құндылығын сезінген балиғат жасына жеткен балалардың ұстауы әрине дұрыс. Оразаны сылтауратып сабақтан қалу, берілген тапсырманы оқымау, енжарлық пен жалқаулық жасауға болмайды. Ораза қандай парыз амал болса, білім үйрену де – мойнымыздағы басты парыздың бірі.
«Діни терминдерді қазақ тілінде қолдану – ата-баба дәстүрін сақтау»
— Рамазан айына тән тілдік ерекшеліктер бар. Ауызашар, сәресі т.б. сөздерді араб тілінде айтып жатады. Осы жөнінде пікірлер екіге жарылды. Негізі қайсысы дұрыс?
— Бұл сұрағыңызға қатысты Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының бас мүфтиі Наурызбай қажы Тағанұлы жамағатты ауызашарды «ифтар», сәресіні «сухур» деп атаудан аулақ болуға шақырып, жалпы үндеу жариялаған болатын. «Жастарды діни терминдерді қазақша айтуға шақырамын. Өкініштісі, кейбір жас буын ауызашарды ифтар, сәресін сухур деп айтып жүргені көңілге қаяу түсіреді. Сан ғасырдан бері мұсылман жолын ұстанған ата-бабамыз «ауызашар», «сәресі» деген сөздерді қолданған. Біз де бабалар жолын ұстанған ұрпақ ретінде өзге тілден енген діни терминдерден барынша аулақ болып, жақсы сөзді қолдансақ», – деді бас мүфти Наурызбай қажы Тағанұлы. Әрине, тіл тазалығын сақтауымыз керек. Ауызашар, сәресі деген секілді қазақша әдемі атауларымыз бар. Күнделікті тұрмыс-тіршілігімізде қазақша атауымен қолдануымыз керек. Яки араб тілінде айту міндет емес. Діни терминдерді қазақ тілінде қолдану ата-баба дәстүрін сақтау екендігін де ұмытпаған жөн.
— Осыған жалғас сұрақ, ауыз бекіту мен ауыз ашу дұғасын қазақша оқу үрдіске айналды, бұл ораза тәртібіне қайшы емес пе? «Егер қайшы болмаса, өзге дұғаларды неге қазақша оқымаймыз?» деген көпшіліктің пікірі бар, бұған не айтасыз?
— Жалпы ауызашар немесе сәресі дұғасын қазақша айту ораза тәртібіне ешқандай қайшы емес. Дінімізде адам өзінің тілінде, жүрек қалауымен Жаратушыдан қажетін сұрай алады. Ең бастысы, дұға шын жүрегімен, ықыласымен жасалу керек.
Өзге дұғалар дегенге келсек, жалпы Құрандағы және пайғамбар сүннетіндегі дұғаларды да қазақша мағынасымен қолдануға болады. Дұғаның мақсаты – Аллаға жалбарыну, жақындай түсу. Дұғаны араб тілінде оқу деген қағида немесе шарт жоқ. Дегенмен намаздағы арнайы дұғалар араб тілінде көрсетілген негізде оқылады. Ал, намаздан тыс кезде оқылатын дұға-тілектер, сұрайтын мұң-мұқтаж қай тілде айтылса да, шариғатта тыйым салынбаған.
— Мешіттерде Рамазан айының отыз күнінде құлшылық етумен қатар танымдық, спорттық сайыстар ұйымдастыруға бола ма? Біз өткен жылдары жастар арасында Рамазан айына қатысты поэзия кешін ұйымдастырдық. Сол кезде бізге имам «мешітте бәрін жасауға болады, тек билемесеңдер болды» деп, әзіл-қалжыңды жауап берген еді. Өзіңіздің қандай жоспарыңыз бар?
— Рамазан – қайырымдылық, ізгілік, жақсылық айы. Бұл айда әрбір мұсылман сауапты істерді арттыруға күш-жігерін жұмсайды. Мешіттерде сауабы мол, тәрбиеге негізделген іс-шаралар жасалады. Рамазан айына байланысты жылдағыдай жоспарланған қайырымдылық, тәрбиелік-рухани шараларымыз жалғасын табады.
«Ауызашар дастарқаны құр дарақылыққа, бәсекеге айналмағаны жөн»
— Аудан әкімдері кей ауылдарын мақтан тұтып, «ішімдіксіз ауыл» санының көбейіп келе жатқанын айтып жүр. Сұрастыра келгенде ауылдың дүкендері ішімдік сатпайды екен. Ал, үйінде жатып алып ішемін деген ауызға қақпақ бола алмайды. Сол секілді Рамазан айында діни басқарма тарапынан ішімдік сатуды уақытша тоқтату туралы үндеу жариялап жататын. Биыл да жариялайтын болар. Осы отыз күндік тыйымның қандай да бір пайдасы, жағымды әсері болды ма?
— Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы жыл сайын Рамазан айында кәсіпкерлерге, саудагерлерге үндеу жариялайды, ізгі істер жасауға шақырады. Мәселен, азық-түлік бағасын арзандатуға, дүкендерде спирттік ішімдіктерді сатпауға шақырады. Бұл бастама шындап келгенде қасиетті Рамазан айына құрмет. Отыз күн оразада үндеуге үн қосып, ішімдік сатпаған кәсіпкерлердің игі ісі қоғам үшін пайда тигізуде. Бұзақылықтың, қылмыстың, жамандықтың азаюына, жасалмауына үлес қосуда. Тіпті мұнан кейін де дүкен сөрелерінде ішімдік сатпай, кәсібін адалынан жасап жатқан жандар қаншама. Ал «ішімдіксіз ауыл» бастамасы бір ауылдың ғана емес, күллі қоғам үшін жасалған игі іс. Соның нәтижесінде жасөспірімдер арам астан алыс болып, салауатты өмірге бейімделеді. Дархан көңілді ауыл халқының берекесі мен бірлігі артады.
— Әдетте ораза уақытында әкімдерден бастап ауызашар беріліп, дастарханға бәрін жайнатып қойып жатады. Бұл ысырапшылық болып есептелмей ме?
— Ауызашар дастарқаны мақтанышқа, құр дарақылыққа, бәсекеге айналмағаны жөн. Ауызашар берген кезде ысырапшылдыққа жол бермей, қарапайымдылық пен қанағатшылдықты ұстансақ дегім келеді. Сауап ісімізді ысырапсыз іске асырайық. Аста-төк ысырап жасамайық. Қасиетті Құранның «Ағраф» сүресі, 31-аятында: «Жеңдер, ішіңдер, бірақ ысырап етпеңдер. Расында, Ол Алла ысырап етушілерді әсте ұнатпайды», — делінген. Бар екен деп ысырап ете беру де обал іс екенін ұмытпаған жөн. Обал-сауапты естен шығармайық. Сондай-ақ, қайтқан адамның жаназасы, жетісі, қырқы, құдайы-астар ауызашар уақытында берілсе, сауабы мол екенін де айтқым келеді. Бұл қасиетті айға деген иман тұрғысындағы құрметіміздің белгісі.
— Сұхбатыңызға рақмет, Қайреке! Мақтаныш үшін емес, Құдай үшін ғибадат жасап, сауапқа кенелетіндер қатары көп болғай. Ораза айында тілеген тілектеріңіз қабыл болсын!
Әңгімелескен Нұрлан Көбегенұлы
