қоғамдағы «крыша», «көке» дегендердің мықтылығына таң қаламыз…
Жемқорлық, сыбайлас жемқорлық жайында айтылып та, жазылып та жатыр, әйткенмен, қоғамға дендеп енген дерттің беті қайтар емес. Осындайда қандай мемлекетте болмасын жемқорлықты түбегейлі жою мүмкін емес, тек оның себебін тауып, салдарын мейлінше әлсіретуге болады деген ойдың ақиқаттығына көз жеткізгендей боламыз.
Парақорлықта екі тұлға әлдебір жұмысты атқару үшін бір-біріне көлемді материалдық мүлік (ақша) ұсынады. Бұл бүгінгі қоғамымызда барынша етек алған жай. Ал, халық қазынасынан қарпып қалу, бюджеттің байлығын талан-тараж ету, әлдебір нысанды салу, өткізу кезіндегі алыс-беріс сыбайлас жемқорлық болып табылады. Ескі Қазақстанның көптеген шенеуніктерінің билік ауысқан кезде шетел асып кетуі өздерінің жинағандарын қалай сіңіріп кетеміз деген арам ойдан болса керек.
Бірде шағын ортада мынандай әңгіменің куәсі болдым. Мәселе жемқорлыққа келгенде, барлығы да оның өміршеңдігін айтысып бақты. Айтушылардың бірі өткен жолы қалаға жеке жұмыстарымен барып, уақыттан ұту мақсатымен қызметкердің қолына беретінін қыстырып, шаруасын тез бітіргенін айтып қалды. Өзгеміз оған: «Өзіңіз жемқорлықты айыптап отырсыз, неге оған жол бердіңіз?» дегенде, «Қайтейін соған бола үш күн уақытымды жоғалтайын ба?» деді. Бұл арада қызметкерді кінәлау орынсыз да сияқты, жұмысын бітіру үшін оған ақша беруші өзі болса, екінші жағынан алушы да жауапты. Ол бітіре салатын шаруаны әдейі созбалап, тұтынушыдан әлдене дәметкені анық. Қазіргі заң бойынша алушы да, беруші де жауапқа тартылуы тиіс.
Сыбайлас жемқорлық, парақорлық туралы сөз еткенде, көбіне қарапайым халықтың құқықтық сауатсыздығы алдымыздан шығады. Әлгіндегі мысалда қызметкер жекенің мүлкінен алды, оның кейіннен мемлекет қазынасына білегіне дейін тығып, белшесінен батпасына кім кепіл? Халық байлығын миллардтап жеп, шет елдердегі офшорда сақтап отырғандар ең алғаш кішкентайдан бастамады деп кім айта алады?
Бұл арада мемлекеттік қызметкер өз жұмысына адал маман, халыққа қызмет ететінін түсінетін болса, бәрі басқаша болар еді. Дәл сондай жан парақорлыққа бармайды. Ал, өз құқығын білетін, заңнан хабары бар тұтынушы өзіне тиістіні талап ете алады. Егер қалың бұқара «басқа салды, біз көндік» деп жемқорлыққа немқұрайлылық танытар болса, мемлекеттің тамырына түскен жемқорлық жойылмақ емес.
Жемқорлықты сөз еткенде кінәліні жазаға тартқызу қалың елдің қолынан келмейді. Заң шығынның орнын толтырса, босатып жібереді. Шынтуайтында, ол қамалып, барлық дүние мүлкі тәркіленуі керек-ақ. Әлгі адам біраздан соң басқа бір жерде майлы шелпектің басында отырғанын көреміз. Біздің қоғамдағы «крыша», «көке» дегендердің мықтылығына таң қаламыз. Ондайларды жазалау қолдан келмейтіні, сонау жоғарыда отырған биліктің қорғауында екендігі, құрығы ұзын, тұғыры бекем екендігі бесенеден белгілі.
Әлемжелідегі бір хабар елең еткізді. Аждаһа елі бір парақор шенеунікті шетелден алып келіп, ату жазасын береді. «Соңғы сөзіңді айт» дегенде әлгі: «Өзімнің Қазақстанда тумағаныма өкінемін» деген екен. Бұған күлесіз бе, жылайсыз ба өзіңіз біліңіз, бірақ бүгінгі өмір шындығы осы. Демек, жемқорлықтың, сыбайлас жемқорлықтың гүлденген елі біздің ел болғаны ғой.
Жоғарғылар дабыралатып өткізген «ЭКСПО – 17-нің» миллардтаған қаржысын бір адам жеп қойыпты. Оны соттаған болды, шындығында ол жалғыз емес қой, қанша сыбайласы бар екендігін бір Алла білер, бұл тек ортадан шығарылған құрбандық қана. Бәрін мойындады, солай тапсырма берілді, түрмеге түсті, дегенмен онда мына жақтағыдан да жақсы өмір сүруі мүмкін. Сыбайластары құтқарып та алар.
Бір жақынымыздың баласы темір жолдың оқуын бітірген. Жұмысқа тұрмақ болып барса, сомасынан ат үркетін ақша сұрапты, ештеңеден қорықпай ашық айтыпты. Анандай қаржыны тауып беруге ата-анасының қауқары жоқ, бірақ табуға тырысады. «Басқалар да солай тұрып жатыр, қайтеміз енді» дейді. «Қазақстан азаматтарының көбі осындай жолмен жұмысқа тұрады» дегенге сенесіз бе?
Халифат дәуірінде бір адамның сарайда жұмысы болып келе қалады. Жеке шаруасымен келген оны қызметкер сәл күттіріп қояды, сосын басқа шырағдан жағып, жұмыс істейді. Келген адам: «Жаңа ғана ана шырағданды пайдаландыңыз, неге басқасын әкелдіңіз?» деп сұрайды. Сарай қызметкері: «Осыған дейін мемлекеттік жұмыстар істедім. Мынау өзімнің шырағданым, жеке жұмысымды осымен істеймін» дейді. Дәл осындай мемлекет мүлкіне адалдық қазіргі шенеуніктерде кемшін екені шындық.
Бір танысым жазда Түркияға барып демалып қайтты. Онда демалушыларға барлық жағдай жасалған, бәрі тамаша. Сонда жұмыс істейтін түріктермен сөйлесіп көрсе, олар: «Біздің күн көрісіміз осы, алты ай жұмысымызды істеп, табысымызды табамыз, күзде, қыста келер жылды күтеміз» дейді. Бізде де демалыс орындары болатын жерлер Көкшетауда, Шымкент, Таразда бар, бірақ жемқорлықтың себебімен жұмыс жүргізу қиын екендігін айтқанда, түріктер таң қалыпты.
Мұндай мысалдарды әлі де келтіре беруге болар еді, оған саусағымыз жетпей қалары хақ. Жастармыздың сонау қиырдағы Оңтүстік Кореяға, Ұлыбританияға жұмыс іздеп кетіп жатқаны жегі құрт жемқорлықтың кесірінен, әйтпесе адамға туған жерінен артық не бар? Екі қолға бір күрек табылса, өз елінде болмас па?
Өз лауазымын орынсыз пайдалану, парақорлыққа салыну, жең ұшымен жалғасу, таныстық арқасында қылмысты жауып білдірмеуге тырысу биліктегілердің рухани жұтаңдыққа ұшырағанын көрсетеді. Ондай болмауы үшін шенеунік білім-білігімен қоса Құдайдан қорқатын иманды болуы керек. Міне, сонда жемқорлыққа бармауы мүмкін. Дәл бүгінгі сыйынғаныңнан сүйенгенің мықты болсын қағидаты жол алып тұрғанда сыбайлас жемқорлықпен күрес халық пайдасына шешілмесі хақ. Талайлар жазасын өтер, түрмеге де түсер, дендеп кеткен дерттен аяқ тартуы белгісіз.
Ана бір жолы сыбайлас жемқорлық тақырыбын талқылау барысында бір саясаткердің жемқорлықпен айыпталған адамның ұрпақтарын мемлекеттік қызметке алмау жайында ойын айтқаны бар. Бәлкім, бұл жемқорлықтың жолын тарылтуы, өз балалары алдында құлқыны үшін кінәлі болу, ұялу үлкен жаза болар, одан жегі құрттың тынысы тарылып, жойылып жатса, кәнекей.
Жемқорлықтың қазіргі өмірімізде дендеп кеткені соншалық, бұл қалыпты жағдайға айналып кеткендей, ұлт үшін қауіпті сипат алуда. Жұмысқа тұру үшін, қызметте өсу үшін, баланы оқуға түсіру үшін, тағы тағы осындайлар қазақ үшін үлкен қасірет, қоғамның қауіпті індеті. Тіпті «пара бересің, бермесең, бара бересің» деген де сөз пайда болыпты. Тоңмойын, безбүйрек, бюрократия дертіне ұшыраған шенеунік хайуан секілді тойғанын білмесе, коррупцияның да тыйылуы екіталай.
Ө.Серәлі,
Ақтөбе қаласы
