«Денсаулық – зор байлық» деген сөзді күнделікті өмірде айтып жүргенімізбен мағынасына мән бере бермейміз. Шынын айтқанда, көпшілік ауырғанда ғана дәрігерге жүгінеді, ауру жанына батқанда денсаулықтың ақшадан да артық байлық екенін түсінеді. Сонымен бірге, «ауру – астан…» деген сөздің төркініне де үңіліп қою керек. Дұрыс тамақтану әдебін білген жаннан ауру алыстап жүреді. Біз осы орайда оқырмандарымыздың саулығы үшін газетімізден «Дәрігер кеңесі» айдарын ашып отырмыз. Алғашқы кеңесті дұрыс тамақтанудан бастадық. Айдарды Қызылорда қаласындағы №3 емхананың онкомаммолог дәрігері Бақыт Ысқақов жүргізеді.
Физиологиялық немесе рационалды, яки дұрыс тамақтану мен диетаның қандай айырмашылығы бар? Сау адамға диета ұстау қаншалықты қажет? Диета мен дұрыс тамақтануды көбіне шатастырып жатады. Диета – жедел және созылмалы ауруларды емдеуге бағытталған тамақтану түрі. Ал, рационалды тамақтану барлық сау адамға арналған. Қазіргі таңда кей адамдардан «дұрыс тамақтанып жүрмін» деген сөздерді естиміз. Шынымен, олар ішіп жүрген тамағының ағзасы үшін қаншалықты пайдалы екенін біле ме? Ендеше зер салыңыз.
Салауатты тамақтану дегеніміз күнделікті өмірде организмнің энергетикасын, пластикалық қажеттілігін және ішкі реттеу механизмдерін қамтамасыз ету. Осы арқылы денсаулықты қалыпты деңгейде ұстап тұру, ауруды болдырмау. Дұрыс тамақтану жүрек қан-тамыр, рак, қан диабеті ауруларының, иммун тапшылығының, метоболизм бұзылыстарының, басқа да аурулардың алдын алуда үлкен роль атқарады. Сондықтан кез келген адам тамақтану туралы ақпаратты оқығанда бәріне бірдей құлақ аса беруге болмайды, ата-бабаң қабылдап келе жатқан ас мәзірін ұмытпау керек, яғни ұлттық ерекшелікті де қаперде ұстаған жөн.
Сонымен адам күніне қалай тамақтанған дұрыс, тамақтың құрамы мен мөлшері қандай болу керек? Тамақтануда жалпыға бірдей ұстаным бар ма?
Дүниежүзілік Денсаулық сақтау ұйымы (ВОЗ) бойынша тамақты қанша рет ішу туралы нақты талап жоқ, дегенмен тамақ сапасы мен оның жиілігі маңызды.
- Тамақтану бір уақытта болу қажет, күніне 3-5 рет тамақтану жеткілікті. Адамның жұмысы мен организм ерекшелігіне қарай 2 рет тамақтануға болады.
- Тамақтану арасында 1-2 рет жүрек жалғауға да болады. (соңғы мәліметтерге сүйенсек, жүрек жалғау қант диабеті ауруының себебі болуы мүмкін).
- Маңызды принциптер: таңғы ас пен түскі ас. Асты бір уақытта қабылдау мен оның балансы дұрыс болу қажет.
Адам қалыпты тіршілік ету үшін организмге макроэлементтер мен микроэлементтер, витаминдер, биологиялық активті заттар қажет. Адам ағзасына қажетті макроэлементтер белок, май, көмірсу. Олардың проценттік қатынасы: белок 20 %, май 30 %, көмірсу 50 %. Біз айтып отырған тамақтану дені сау адамдарға бағытталған. Белок пен көмірсу жанғанда 1г/4 ккал, май 1г/9 ккал бөледі. Белок ағзадағы ткандар, ферменттер, гормондарды құрайды, өсуді қамтамасыз етеді. Май клетка мембранасына витаминдер сіңуіне жауап береді. Көмірсу – негізгі энергия көзі. Ересек адам үшін күніне 1,0 – 1,2 г/кг белок, 0,8 – 1,2 г/кг май жеткілікті (негізі қанықпаған майлардан өсімдік майы, қаныққан мал майы оның 10 % құрау керек).
Зат алмасу, яки метаболизм – тірі ағзада өтетін барлық химиялық реакциялардың жиыны. Басқаша айтқанда, метаболизм жылдамдығының негізі – зат алмасу. Бұл – адам тыныш күйінде жұмсайтын энергия коэффициенті. Бұған жұмысқа кететін энергияны қоссаңыз, бір тәулікке кететін энергия шығады. Ол орта есеппен – 1500 ккал. ВОЗ бойынша физикалық белсенділік коэффициенті 1,2 — 2,4 дейін. 1500х1.2 — 2250 ккал/тәулік (бұл офис қызметкерлері үшін). Ауыр жұмыс жасайтындар үшін 1500х2.4 — 3600 ккал.
Микроэлементтер (микронутриенттер) – денсаулықтың маңызды құрамдас бөлігі болып табылатын химиялық элементтер. Олар иммунитетті күшейтеді, гормон түзілуіне, қан түзілуіне қатысады, тіс пен сүйек саулығын сақтайды және ми мен жүйке жүйесін қолдайды. Микроэлементтер энергия бермейді, ол энергия беру процесін қамтамасыз етеді. Өнім көзі — көкөніс пен жеміс жидек, балық, ет, сүт өнімдері.
Ал, БАД (белсенді биологиялық зат) — организмге қажетті флавонойдттар (негізгі көзі өсімдіктер), ферменттер, гормондар, дәрумендер және т.б. БАД-ты артық, орынсыз пайдалану тамақтың сіңуін бұзуы мүмкін. Бұл жағдайда табиғи БАД-ты пайдалану қауіпсіз және тиімді. Кез келген БАД немесе витаминдер қабылдау алдында мамандар кеңесін алған жөн.
Қорыта келгенде, адам ағзасына түсетін заттар жеткілікті деңгейде, толық қажеттілікті қамтамасыз ететін, ара-қатынасы үйлесімді деңгейде болуы керек. Осы шарттар ұзақ уақыт орындалмаса, организмнің бұзылысына, ауру туындауына әкелуі мүмкін.
Тамақтану әлі де зерттеуді қажет ететін, әлі де ашылмаған сыры көп ғылым. Қосымша маңызды мәліметтерді алдағы уақытта да жазатын боламыз.
