Қазақтардың ру-тайпалық құрылымының ерекшеліктері

Оқу бағдарламасына сәйкес оқыту мақсаты:

10.2.2.4 – қазақ көшпелі өркениетінің ерек­шеліктерін ескере отырып, туыстық прин­циптердің және рулық құрылымның функционалдық маңызын түсіндіру.

10.2.2.4 – қазақ көшпелі өркениетінің ерек­шеліктерін ескере отырып, туыстық принциптердің және рулық құрылымның функционалдық маңызын түсіндіру.

Сабақтың барысы

Топқа бөлу: Үш жүздің құрамындағы рулар арқылы топқа бөлемін. (Мысалға: жалайыр, дулат, шапырашты, албан, қаңлы, ошақты).

1 топ «Ұлы жүз»

2 топ  «Орта жүз»

3 топ  «Кіші жүз»

Топ ережесін еске түсіру.

Үй тапсырмасын сұрау. «Менен – сұрақ, сенен – жауап» әдісі арқылы алған білімдерін ортаға салу.

1. Антрополог ғалым О.Смағұловтың пікірі бойынша келбеттері андрондықтарға ұқсас тайпалар: Сақ, сармат, үйсін

2. Монғолидтық белгілер тереңдей түсті қай ғасырда: ҮІ-ІХ

3. Алғашқы кезде қазақ атауының орнына қолданылған сөз: Алаш

4. “Алаш аңызында” айтылатын үш жүздің негізін қалағандар: Үйсін, Болат, Алшын

5. Ұлы жүздің, Орта жүздің, Кіші жүздің ұраны: Бақтияр, Ақжол, Алдияр

6. Қазақ хандығының құрылуы қарсаңында наймандар қай жерді мекендеді: Ұлытаудан Есілге дейін жерлерде

7. ХІІІ ғ басында жасалған мәмлүктік Египет мемлекетінің “араб қыпшақ” сөздігінде “қазақ” сөзіне берілген түсіндірме: Еркін, кезбе

8. Ғылыми жүйе бойынша тас дәуірі бөлінетін кезеңдер: Палеолит мезолит неолит

9. Б.З.Б 3000-1800ж тарихта қалай аталды: Мыс тас дәуірі

10. Мыс тас ғасырынан  кейінгі кезең: Қола дәуірі

«Ауызша марапаттау» (Жарайсың! Керемет! Өте жақсы! Жақсы)

Оқушының әрекеті: Оқушылар өз ойларын ортаға салады. Оқушылар жауаптары арқылы жаңа тақырыпқа көшу.

Бағалау: Мадақтау. Бағалау парақшасы.

Ресурстар: Шежірені сипаттайтын ағаш суреті

Педагогтің әрекеті: Жаңа сабақ. Жаңа білімге ізденіс.

«Галереяға саяхат» әдісі арқылы оқушылар назарына шежірені сипаттайтын ағаш суреті көрсетіледі.

Суреттен не көрдік?

Келесі сұрақтар төңірегінде ойлануды сұраймын:

– шежіре дегеніміз не?

– тамыр нені сипаттайды?

– неліктен жеті атаны білу маңызды?

Оқушылардың  жауаптары арқылы  бүгінгі сабақ тақырыбы ашылады.

М. Сабақтың тақырыбы, мақсаты, бағалау таныстырылады

1-тапсырма. «Үштік» (Ойлан, топтас, бөліс) әдісі бойынша оқушылар тақырыпты жеке оқып ойланады, жұппен жұптасады, топпен пікірлесіп тақырыпты қорғайды.

«Ұлы жүз» тобы: «Топтық зерттеу» «Шежіре, генеология» ұғымдарының мағынасын ашу. «Орта жүз» тобы: «Талдау, талқылау» Генеологиялық аңыздар. «Кіші жүз» тобы: Дәйек, дәлел қазақтардың ру-тайпалық құрылымының ерекшеліктері, жүздердің пайда болуы.

2-тапсырма. Кесте толтыру.

1 топ «Ұлы жүз»

«Қазақстан аумағында өмір сүрген тайпалар». Тұжырымдамалық кесте.

Ежелгі Қазақстан. Дәуірлер мен кезеңдер.Қазақстан аумағында өмір сүрген тайпаларНәсілі
Тас дәуірі  
Қола дәуірі  
Темір дәуірі  
Орта ғасырлардағы Қазақстан. Дәуірлер мен кезеңдер.  
Ерте орта ғасырлық кезең (ҮІ-ІХғ)  
Дамыған орта ғасырлық кезең (Х-ХІҮғ)  
Кейінгі орта ғасырлық кезең (ХҮ-ХҮІІғ)  

2 топ «Орта жүз»

Кестедегі берілген жүздердің тайпаларын жазу.

ЖүздерТайпа аттары
Ұлы жүзЖалайыр, Дулат, Қаңлы, Ошақты, Ысты, Албан, Сарыүйсін, Шапырашты, Сіргелі, Суан,Шанышқылы
Орта жүзАлты атадан тұрады. «Алты арыс» дейді. Арғын, Найман, Қыпшақ, Қоңырат, Керей, Уақ
Кіші жүзБайұлы, Әлімұлы, Жетіру

3 топ «Кіші жүз»

«Ұлы ғалымдар сөйлейді». «Жүз» ұғымы туралы айтылған  пікірлердің авторын сәйкестендіру.

Пікірлер Авторы 
«Алтын Орда мемлекетінің ыдырауы кезінде қазақтар өздері көшіп жүретін жерлердегі өз құқықтарын қамтамасыз ету үшін осындай үлкен одақтар құрған».АМ.С.Мұқанов   
«Қазақ елі, жері үш жүзге моңғолдарға дейінгі кезеңде — X—XII ғасырларда бөлінді», — деп есептейді.ӘТұрсын Икрамұлы Сұлтанов 
-«Жүздердің құрылуына табиғи-географиялық себептермен қатар саяси оқиғалар әсер етті, жекелеген ордалар ерекше саяси одақтар ретінде XVI ғасырдың аяғында қалыптасты», — дейді.БВасилий Владимирович Бартольд
«Қазақ жүздерінің пайда болуына географиялық фактор әсер етті, табиғи-географиялық жағдайға икемделу және аумақтық оқшаулану жүздердің мәдени-шаруашылық ерекшеліктерін қалыптастырды», — деп есептейді.ВМихаил Порфирьевич Вяткин
Жүздердің құрылуы жөнінде нақты деректердің тапшылығын айта келіп: «XVI ғасырдың екінші жартысында ұлыс жүйесі біртіндеп жүздерге ауысқан», — деген болжам айтады.ГС.Аманжолов
Қазақтың жүздері этноәлеуметтік ағзаның жоғары санаттарының бірі. «Этноәлеуметтік организм» деп этностық, әлеуметтік, шаруашылық, саяси бірлестіктерді түсінеміз.ҒШ.Уалиханов

Сабақты бекіту: Жаңа сабақты пысықтау.

Тест жұмысы

Үйге тапсырма беру: §25 Қазақтардың ру-тайпалық құрылымы. Өздеріңнің шежірелік тармақтарыңды жазып келу

Кері байланыс: «Баспалдақ» тәсілімен оқуда қызық, қиын, қажет, құнды тұстарын стикерге белгілейді.

Ақтоты ӨТЕШОВА,

М.Шоқай атындағы №187 IT мектеп-лицейінің

 тарих пәнінің мұғалімі

Пікір үстеу

Э-пошта мекенжайыңыз жарияланбайды. Міндетті өрістер * таңбаланған