ТАРИХИ ДЕРЕККӨЗДЕРМЕН ЖҰМЫС АРҚЫЛЫ ОҚУШЫНЫҢ ЗЕРТТЕУШІЛІК ДАҒДЫЛАРЫН ДАМЫТУ

Қазіргі білім беру жүйесінде тарих пәнін оқытудың басты мақсаты – білім алушылардың тарихи фактілерді есте сақтауымен ғана шектелмей, тарихи құбылыстарды талдай алатын, тарихи ақпаратты салыстырып, бағалайтын және ғылыми қорытынды жасайтын зерттеуші тұлға қалыптастыру. Бұл міндетті жүзеге асыруда тарихи дереккөздермен жүйелі жұмыс ұйымдастырудың маңызы ерекше.

Жаңартылған білім мазмұны оқушылардың зерттеушілік, талдау және сыни ойлау дағдыларын дамытуға бағытталған. Осы тұрғыдан алғанда тарихи дереккөздер оқу материалының қосымша құралы ғана емес, тарихи танымды қалыптастыратын негізгі ақпарат көзі болып табылады. Дереккөздермен жұмыс жасау арқылы оқушылар тарихи оқиғаларды әртүрлі көзқарас тұрғысынан қарастырып, олардың себеп-салдарын анықтауға, тарихи дәлелдерді салыстыруға және өз пікірін ғылыми негізде дәлелдеуге үйренеді.

Тарих ғылымының басты ерекшелігі – оның дереккөздерге сүйенуі. Сондықтан тарихты оқыту әдістемесінде тарихи құжаттарды пайдалану оқушылардың тарихи ойлауын қалыптастырудың негізгі шарттарының бірі ретінде қарастырылады. Халықаралық зерттеулерде тарихи ойлау дереккөздерді талдау, олардың шығу тегі мен мақсатын анықтау, сенімділігін бағалау және тарихи контекстпен байланыстыра түсіндіру арқылы қалыптасатыны көрсетілген.

Тарихи дереккөздерге ресми құжаттар, заңдар, хаттар, күнделіктер, мемуарлар, мерзімді баспасөз материалдары, карталар, статистикалық мәліметтер, археологиялық жәдігерлер, фотосуреттер, бейнематериалдар және ауызша тарих үлгілері жатады. Әрбір дереккөз белгілі бір тарихи кезеңнің ерекшелігін көрсететін маңызды ақпарат тасымалдаушы болғандықтан, оларды салыстырмалы түрде талдау оқушылардың ғылыми ізденіс мәдениетін қалыптастырады.

Бүгінгі күні цифрлық архивтер, электрондық кітапханалар, виртуалды музейлер және ашық білім беру платформалары тарихи дереккөздерге қолжетімділікті кеңейтті. Бұл мұғалімдерге оқу үдерісін қазіргі заман талаптарына сай ұйымдастыруға мүмкіндік береді.

Тарихи дереккөздермен жұмыс жүйелі ұйымдастырылған жағдайда оқушылардың зерттеушілік дағдылары кезең-кезеңімен қалыптасады.

Бірінші кезеңде мұғалім оқушыларды дереккөздің түрімен, шығу уақытымен, авторымен және тарихи жағдайымен таныстырады. Бұл кезеңде оқушылар деректің шығу тегін анықтап, оның қандай тарихи оқиғаға қатысты екенін түсінеді.

Екінші кезеңде дереккөзді талдау жүзеге асырылады. Оқушылар мәтіннің негізгі мазмұнын анықтап, тарихи ұғымдарды түсіндіреді, автордың көзқарасын бағалайды және ақпараттың сенімділігіне талдау жасайды. Бұл жұмыс сыни ойлау мен дәлелді пайымдау дағдыларын дамытады.

Үшінші кезеңде бірнеше дереккөз салыстырылады. Мысалы, бір тарихи оқиға туралы әртүрлі авторлардың пікірлері, ресми құжаттар мен естеліктер немесе картографиялық материалдар қатар қарастырылып, олардың ұқсастықтары мен айырмашылықтары анықталады. Мұндай салыстырмалы талдау оқушылардың тарихи құбылыстарды жан-жақты түсінуіне ықпал етеді.

Төртінші кезеңде оқушылар алынған ақпарат негізінде қорытынды жасап, өз көзқарасын дәлелдер арқылы негіздейді. Бұл кезеңде тарихи эссе жазу, зерттеу жобаларын қорғау немесе пікірталас ұйымдастыру тиімді нәтиже береді.

Тарихи дереккөздермен жұмысты ұйымдастыруда белсенді оқыту әдістерін қолдану маңызды. Атап айтқанда:

  • проблемалық оқыту – тарихи мәселені шешу үшін бірнеше дереккөзді талдау;
  • кейс-стади – нақты тарихи жағдайды құжаттар негізінде зерттеу;
  • жобалық оқыту – тарихи тақырып бойынша шағын ғылыми жоба әзірлеу;
  • тарихи құжаттарды салыстырмалы талдау – әртүрлі деректердің мазмұнын бағалау;
  • дебат және пікірталас – тарихи деректер негізінде өз ұстанымын дәлелдеу;
  • цифрлық архивтермен жұмыс – электрондық ресурстардан ақпарат іздеу және оны ғылыми тұрғыдан бағалау.

Мысалы, «Алаш қозғалысының тарихи маңызы» тақырыбын өткенде оқушыларға Алаш қайраткерлерінің мақалалары, бағдарламалық құжаттары және сол кезеңдегі баспасөз материалдары ұсынылады. Олар деректерді талдап, қозғалыстың мақсаттары мен тарихи рөлін бағалайды. Мұндай жұмыс оқушылардың ақпаратпен жұмыс істеу, салыстыру және дәлелдеу қабілеттерін дамытады.

Зерттеушілік қызметті бағалау тек дайын жауапты тексерумен шектелмеуі тиіс. Бағалау оқушының зерттеу үдерісін, дереккөздерді пайдалану сапасын және қорытындысының негізділігін қамтуы қажет.

Осы мақсатта келесі критерийлерді қолдануға болады:

  • тарихи дереккөзді дұрыс анықтау;
  • ақпараттың сенімділігін бағалау;
  • бірнеше дереккөзді салыстыру;
  • дәлелдерді тиімді пайдалану;
  • ғылыми қорытынды жасау;
  • зерттеу нәтижесін жүйелі таныстыру.

Қалыптастырушы бағалау, өзін-өзі бағалау, өзара бағалау, рубрикалар мен бақылау парақтары зерттеушілік дағдылардың даму деңгейін анықтауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар мұғалімнің уақытылы кері байланысы оқушылардың зерттеу жұмыстарын жетілдіруге ықпал етеді.

Тарихи дереккөздермен жұмыс – тарих пәнін оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздерінің бірі және оқушылардың зерттеушілік құзыреттілігін қалыптастырудың тиімді құралы. Дереккөздерді талдау, салыстыру және ғылыми тұрғыдан бағалау арқылы білім алушылар тарихи ойлау дағдыларын дамытып, тарихи құбылыстарды терең түсінуге мүмкіндік алады.

Қазіргі білім беру жағдайында мұғалім тарихи дереккөздерді оқыту үдерісінің негізгі құрамдас бөлігі ретінде жүйелі қолдануы қажет. Бұл оқушылардың танымдық белсенділігін арттырып қана қоймай, олардың функционалдық сауаттылығын, сыни ойлауын және ғылыми зерттеу мәдениетін қалыптастырады. Сондықтан тарих сабақтарында тарихи құжаттармен, цифрлық архивтермен және түрлі тарихи материалдармен жұмысты жүйелі ұйымдастыру – сапалы тарихи білім берудің және ұлттық тарихи сананы қалыптастырудың маңызды шарты болып табылады.

Қарлығаш ЕСЕКЕЕВА,

«Өрлеу» БАҰО» АҚ «Қызылорда облысы бойынша Кәсіби даму институты» филиалының аға оқытушысы

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *