Қазақстанның жаңа конституциялық кезеңі және ұлттық мемлекеттіліктің тарихи сабақтастығы. Қазақстан тарихында елдің саяси-құқықтық даму бағытын айқындайтын маңызды кезеңдер аз болған жоқ. Биылғы жыл сол тарихи белестердің қатарына енетіні анық. 2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда жаңа Конституцияның қабылдануы, оның 1 шілдеден бастап күшіне енуі және осыған сәйкес мемлекеттің заң шығару билігінің жаңа моделі – бір палаталы Құрылтайдың қалыптасуы Қазақстанның конституциялық дамуына жаңа кезең ашты.
Ал, 23 тамызда өтетін Құрылтай депутаттарының алғашқы сайлауы осы жаңғырудың практикалық тұрғыдан басталуын білдіреді. Сондықтан бұл күнді кезекті сайлау науқаны ретінде ғана емес, жаңа конституциялық жүйенің институттық тұрғыдан қалыптасу кезеңі ретінде қарастырған жөн.
Конституция – мемлекеттің құқықтық іргетасы. Конституциялық реформаның мәнін түсіну үшін ең алдымен Конституцияның қоғамдағы орнын айқындау қажет. Конституция – тек мемлекеттік органдардың құрылымын белгілейтін құқықтық құжат емес. Ол азамат пен мемлекет арасындағы өзара қатынастың негізгі қағидаларын, билік институттарының өкілеттігін, құқықтар мен бостандықтардың кепілдіктерін және мемлекеттің даму бағытын белгілейтін негізгі құқықтық акт.
2026 жылғы жаңа Конституция республикалық референдум арқылы қабылданды. Конституцияның 94-бабына сәйкес, ол 2026 жылдың 1 шілдесінен бастап күшіне енді. Сол күннен бастап бұған дейін қолданылған 1995 жылғы Конституцияның қолданысы тоқтатылып, жаңа конституциялық құқықтық кеңістік қалыптасты.
Бұл жерде ерекше назар аударатын мәселе – конституциялық өзгерістердің тек атауларды немесе мемлекеттік органдардың құрылымын өзгертуімен шектелмеуі. Жаңа негізгі заңға сәйкес бұрынғы екі палаталы Парламенттің орнына бір палаталы жоғары өкілді орган – Құрылтай келді. Демек, Қазақстан заң шығару билігінің институционалдық моделін өзгертті.
Құрылтай – тарихи атау ғана емес. Қазіргі Құрылтайдың атауы қазақ қоғамының тарихи жадында терең орныққан.
Қазақ мемлекеттілігінің тарихында құрылтай маңызды қоғамдық-саяси институттардың бірі болғаны белгілі. Дәстүрлі қазақ қоғамында ел тағдырына қатысты күрделі мәселелерді талқылау үшін ірі жиындар өткізілген. Тарихи деректерде Қарақұм құрылтайы, Ордабасы құрылтайы секілді маңызды жиындар аталады. 1710 жылғы Қарақұм құрылтайында елдің қорғаныс мәселелері талқыланса, 1726 жылғы Ордабасыдағы жиында қазақ хандары, сұлтандар, билер мен батырлар бас қосып, сыртқы қауіпке қарсы күш біріктіру мәселесін қарастырған.
Құрылтай ұғымы қазақ қоғамындағы кеңес, пікір алмасу, ортақ шешімге келу мәдениетімен байланысты. Әсіресе, Тәуке хан дәуіріндегі құқықтық жүйе осы тұрғыдан ерекше мәнге ие. «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», «Жеті жарғы» сияқты құқықтық дәстүрлер қазақ қоғамындағы тәртіп пен әділетті қамтамасыз етуге бағытталды. Тәуке хан тұсында «Жеті жарғының» қалыптасуына билердің қатысуы құқықтық шешімдердің қоғамдық талқылау арқылы орнығуының тарихи мысалы ретінде қарастырылады. Сондықтан қазіргі Құрылтай атауының тарихи дәстүрмен сабақтас болуы – жай ғана символикалық шешім емес. Бұл – мемлекеттіліктің тарихи жадын қазіргі конституциялық институтпен байланыстыру талпынысы. Алайда бір маңызды айырмашылықты ұмытпау қажет.
Қазіргі Құрылтай – тарихи дәуірдегі құрылтайдың дәл қайталануы емес. Ол – Конституция мен конституциялық заң негізінде әрекет ететін заманауи заң шығарушы орган.
Жаңа Конституциядағы Құрылтайдың орны. 2026 жылғы 5 маусымда «Қазақстан Республикасының Құрылтайы және оның депутаттарының мәртебесі туралы» Конституциялық заң қабылданды. Бұл заң 1 шілдеден бастап қолданысқа енгізілді және Құрылтайдың ұйымдастырылуы мен қызметін, сондай-ақ оның депутаттарының құқықтық мәртебесін айқындайды.
Жаңа модель бойынша Құрылтай – Қазақстан Республикасының заң шығару билігін жүзеге асыратын жоғары өкілді орган. Құрылтайдың 145 депутаттан тұруы және депутаттардың бес жыл мерзімге сайлануы көзделген. Алғашқы сайлау 2026 жылғы 23 тамызға белгіленді. Депутаттар бірыңғай жалпыұлттық сайлау округі бойынша пропорционалды сайлау жүйесі негізінде сайланады.
Бұл өзгерістің саяси-құқықтық маңызы зор. Бұған дейін Қазақстанда заң шығару процесінде Мәжіліс пен Сенаттан тұратын екі палаталы модель жұмыс істеді. Енді заң шығару билігінің жаңа архитектурасы қалыптасады.
Бір палаталы парламенттік модель әлем үшін де тосын құбылыс емес. Парламентаралық одақтың қазіргі деректеріне сәйкес, әлемдегі ұлттық парламенттердің едәуір бөлігі бір палаталы жүйеге жатады. Демек, бір палаталы модельдің өзі демократиялық немесе демократиялық емес деген бағалауға негіз бола алмайды. Оның тиімділігі ең алдымен өкілдіктің сапасына, сайлау жүйесіне, парламенттік рәсімдерге, билік тармақтарының тепе-теңдігіне және қоғамдық бақылау институттарына байланысты.
Шетел тәжірибесі нені көрсетеді?
Әлемдік тәжірибеге қарасақ, парламенттердің құрылымы әртүрлі. Мысалы, Финляндия, Швеция, Дания, Норвегия, Португалия секілді мемлекеттерде бір палаталы парламенттер жұмыс істейді. Ал, АҚШ, Ұлыбритания, Германия, Франция, Италия, Жапония сияқты мемлекеттерде екі палаталы парламенттік модель қалыптасқан.
Парламентаралық одақтың деректері бойынша, қазіргі әлемде бір палаталы және екі палаталы парламенттік жүйелер қатар өмір сүреді. Мұндағы негізгі сабақ – мемлекеттің табысты болуы парламент палаталарының санына ғана тәуелді емес.
Маңыздысы – өкілдік, жауапкершілік, есептілік және тежемелік әрі тепе-теңдік тетіктерінің тиімділігі. Мысалы, екі палаталы жүйеде жоғарғы палата өңірлік немесе институционалдық мүдделердің қосымша өкілі болуы мүмкін. Ал бір палаталы модель заң шығару процесін құрылымдық жағынан ықшамдап, шешім қабылдау жылдамдығын арттыруы ықтимал.
Қазақстан үшін ендігі міндет – жаңа модельдің артықшылықтарын тиімді пайдаланып, оның ықтимал тәуекелдерінің алдын алатын құқықтық және институционалдық тетіктерді қалыптастыру.
23 тамыз – жаңа кезеңнің бастауы. 23 тамыздағы сайлаудың ерекшелігі де осында.
Бұл – жаңа Конституция күшіне енгеннен кейінгі Құрылтайдың алғашқы сайлауы. Орталық сайлау комиссиясының мәліметіне сәйкес, сайлауға дайындық 1 шілдеден басталды. Ел бойынша сайлау учаскелері ұйымдастырылып, сайлау процесінің күнтізбелік жоспары бекітілді. 1 шілдедегі мәлімет бойынша сайлаушылар тізіміне 12,5 миллионнан астам азамат енгізілген, Қазақстан аумағында 10 мыңнан астам сайлау учаскесі жұмыс істейді деп жоспарланған.
Алғашқы сайлауға жеті саяси партия қатысуға жіберілді. Бұл – жаңа саяси институттың қалыптасуы үшін маңызды кезең.
Сайлау нәтижесінде тек 145 депутат анықталмайды. Оның нәтижесінде жаңа заң шығару органының саяси мәдениеті, жұмыс стилі, қоғамдық жауапкершілік деңгейі қалыптаса бастайды. Сондықтан сайлаушының таңдауы депутаттың жеке тұлғасына ғана емес, болашақ заң шығару саясатының бағытына да әсер етеді.
Конституциялық жаңғырудың негізгі мәселесі – құқықты іске асыру. Кез келген конституциялық реформа өзінің нәтижесін қағаздағы нормаларымен емес, олардың күнделікті өмірде іске асуымен көрсетеді.
Жаңа Конституция қабылданғаннан кейін заңнаманы оған сәйкестендіру бойынша ауқымды жұмыс жүргізілді. Ресми мәліметтерге сәйкес, жаңа конституциялық жағдайға бейімдеу кезеңінде бес конституциялық заң қабылданып, бірқатар кодекстер мен заңдарға өзгерістер енгізілді. Бұл үдерістің жалғасатыны анық.
Себебі Конституция – құқықтық жүйенің шыңы. Оның қағидалары азаматтық, әкімшілік, қылмыстық, әлеуметтік, экономикалық және басқа да салалық заңнамаларда нақты механизмдер арқылы көрініс табуы тиіс. Осы жерде жаңа Құрылтайдың алдында үлкен жауапкершілік тұр.
Құрылтай тек заң қабылдайтын орган емес, қоғамдағы өзгерістерді құқықтық нормаға айналдыратын институт болуы керек.
Қандай мәселелер бірінші кезекте назарда болуы тиіс?
Жаңа кезеңде бірнеше бағыт ерекше маңызға ие болады.
Біріншіден, заң сапасы. Заңдардың саны емес, олардың түсініктілігі, тұрақтылығы және азаматтардың құқықтарын нақты қорғауға қабілеттілігі басты өлшемге айналуы қажет.
Екіншіден, қоғамдық талқылау мәдениеті. Заң қабылдау процесі сарапшылардың, ғылыми орта өкілдерінің, кәсіпкерлердің, азаматтық қоғам институттарының және қарапайым азаматтардың пікірін ескеретін ашық механизмдермен нығайтылуы маңызды.
Үшіншіден, депутаттың қоғамдық жауапкершілігі. Депутаттың мәртебесі тек құқықтар мен кепілдіктерден тұрмауы тиіс. Оның сайлаушымен тұрақты байланысы, есептілігі және қоғам алдындағы жауапкершілігі де саяси мәдениеттің ажырамас бөлігі болуы керек.
Төртіншіден, құқықтық сараптама институтын күшейту. Қазіргі күрделі қоғамдық қатынастар жағдайында заң жобаларын тек саяси немесе әкімшілік тұрғыдан ғана емес, ғылыми, құқықтық, экономикалық және әлеуметтік салдарлары бойынша бағалау қажеттілігі арта түседі.
Бесіншіден, азаматтардың құқықтық мәдениетін көтеру. Конституциялық жаңғыру мемлекеттік институттардың реформасымен ғана шектелмеуі керек. Азамат Конституцияда бекітілген өз құқығын, міндетін және мемлекетпен өзара қатынас тетіктерін жақсы түсінген жағдайда ғана конституциялық мәдениет қалыптасады.
Құрылтайдың болашағы неде?
Алдағы жылдары Құрылтайдың алдында бірнеше стратегиялық міндет тұруы мүмкін.
Бірінші міндет – жаңа конституциялық жүйені заңнамалық тұрғыдан толық қамтамасыз ету. Екінші міндет – заң шығарудың сапасын арттыру. Үшінші міндет – қоғам мен билік арасындағы құқықтық диалогты күшейту. Төртінші міндет – цифрлық технологиялар мен жасанды интеллект дәуіріндегі жаңа қоғамдық қатынастарды құқықтық реттеу. Бесінші міндет – әлеуметтік әділеттілік, білім, ғылым, денсаулық сақтау, еңбек, кәсіпкерлік және өңірлік даму мәселелерін сапалы құқықтық қамтамасыз ету.
Бұл ретте жаңа Конституциямен қатар Қазақстан Халық Кеңесі сияқты жаңа конституциялық институттардың пайда болуы да қоғам мен мемлекет арасындағы диалогтың жаңа архитектурасын қалыптастыруға бағытталған.
Тарих пен болашақтың тоғысы. Құрылтай ұғымының қазіргі Қазақстанда қайта жаңғыруының ең үлкен мағынасы – тарихи атауды қайтаруда емес. Оның шынайы мәні – ел тағдырын ортақ талқылау, жауапкершілік және мемлекет мүддесі жолындағы келісім мәдениетін қазіргі құқықтық мемлекет жағдайында жаңғыртуда.
Қазақ қоғамының тарихи тәжірибесінде ел тағдырына қатысты маңызды мәселелер кеңесте талқыланып, ортақ шешім ізделген. Қарақұм мен Ордабасыдағы құрылтайлар осының тарихи мысалдары ретінде халық жадында сақталды.
Бүгінгі Құрылтайдың міндеті – сол дәстүрді дәлме-дәл қайталау емес. Оның міндеті – тарихи сабақтастықты заманауи құқықтық мемлекет қағидаларымен ұштастыру. Өйткені ХХІ ғасырдағы Қазақстан үшін ұлттық дәстүр мен заманауи демократиялық институттар бір-біріне қарсы ұғымдар болмауы тиіс. Керісінше, олар құқық үстемдігі, азаматтық жауапкершілік және қоғамдық келісім негізінде бірін-бірі толықтыра алады.
Таңдау – тек депутатты таңдау емес. 23 тамыздағы сайлау осы тұрғыдан алғанда ерекше символдық мәнге ие. Бұл күні азаматтар Құрылтай депутаттарын ғана сайламайды. Олар жаңа конституциялық кезеңнің алғашқы саяси бағытына өз бағасын береді.
Жаңа Конституция қабылданды. Ол күшіне енді. Құрылтай туралы конституциялық заң қабылданды. Енді кезек – осы құқықтық нормаларды өмірде іске асыратын саяси институттың қалыптасуында. Сондықтан 23 тамызды Қазақстанның конституциялық тарихындағы жаңа бетбұрыстың бір нүктесі деп бағалауға толық негіз бар. Ал, оның тарихи маңызы уақыт өте келе айқындала түседі.
Бүгінгі таңдау ертеңгі заңдардың сапасына, мемлекеттік институттардың тиімділігіне, азаматтардың құқықтарының қорғалуына және қоғам мен билік арасындағы өзара сенім деңгейіне әсер етуі мүмкін.
Конституциялық жаңғырудың түпкі мақсаты – жаңа орган құру ғана емес, жаңа құқықтық мәдениет қалыптастыру. Ал Құрылтайдың тарихи миссиясы – атауын өткеннен алғанымен, мазмұнын болашаққа бағыттау.
Ендеше, 23 тамыз – өткеннің тәжірибесі мен болашақтың жауапкершілігі тоғысатын күн.
Бұл – бір сайлаудың ғана емес, жаңа конституциялық дәуірдің алғашқы таңдауы.
К.З.Кипшакбаев,
«Болашақ» университетінің жоғары колледжі оқытушысы, педагогика ғылымдарының магистрі.
