Бүгінгі таңда оқушыға математикалық білім берумен қатар, оның логикалық ойлауын, зейінін, есте сақтау қабілетін және өз бетінше шешім қабылдау дағдысын қалыптастыру – мұғалімнің маңызды міндеттерінің бірі. Осы бағытта сабақтан тыс уақытта ұлттық ойындарды тиімді пайдалану баланың қызығушылығын арттырып, білімін өмірмен байланыстыруға мүмкіндік береді. Солардың бірі – халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан зияткерлік тоғызқұмалақ ойыны.
Мен математика пәнінің мұғалімі ретінде оқушыларға тоғызқұмалақты үйретіп, ойын барысында олардың есептеу қабілеті мен логикалық ойлауындағы өзгерістерді байқадым. Алғашқыда ойын тақтасына қызығушылықпен ғана қарап отырған оқушылар уақыт өте келе әр жүрісті алдын ала есептеуге, қарсыласының әрекетін болжауға және өз шешімін саралауға үйрене бастайды.
Ойын – есептеудің табиғи ортасы
Тоғызқұмалақтың математика пәнімен байланысы өте тығыз. Ойынның өзінде сандармен жұмыс істеу көп кездеседі. Әр ойыншының 9 отауы бар, әр отауға бастапқыда 9 құмалақтан салынады. Демек, бір ойыншыда:
9 × 9 = 81 құмалақ.
Екі ойыншыда барлығы: 81 + 81 = 162 құмалақ.
Бұл – оқушы үшін жай ғана математикалық мысал емес. Ол осы сандарды ойын барысында көзбен көріп, қолмен жылжытып, нәтижесін бірден байқайды.
Мысалы, оқушы қарсыласының отауында 5 құмалақ тұрғанын көреді. Өз жүрісінен кейін оған тағы 1 құмалақ түседі: 5 + 1 = 6.
Ал, 6 – жұп сан. Демек, осы отаудағы құмалақтарды алу мүмкіндігі туындайды.
Осылайша оқушы қосу амалын, жұп және тақ сандарды, салыстыруды арнайы есеп шығарып отырғандай емес, ойынның өз ережесі арқылы меңгереді.
Бір жүріс – бірнеше ой
Тоғызқұмалақтың ерекшелігі – ойыншы тек қазіргі жүрісті ғана ойламайды. Ол:
- «Құмалақты қай отаудан алған дұрыс?»
- «Соңғы құмалақ қай жерге түседі?»
- «Бұл жүрістен кейін қарсыласым не істейді?»
- «Қай жүріс маған тиімді болады?» деген сұрақтарға жауап іздейді.
Яғни бір ғана жүрістің өзінде оқушы санайды, салыстырады, талдайды, болжам жасайды және шешім қабылдайды. Бұл дағдылардың барлығы математика пәнін меңгеруде аса қажет.
Қателесу де – үйренудің бір жолы
Ойын кезінде оқушы қателесуі мүмкін. Бір жүрісті дұрыс есептемей, қарсыласына мүмкіндік беруі ықтимал. Бірақ дәл осы жерде тоғызқұмалақтың тәрбиелік мәні байқалады.
Оқушы өз қателігін ойын нәтижесі арқылы көреді. «Қай жерде қателестім?», «Басқа жүріс жасасам не болар еді?» деп ойланады.
Мұғалім ретінде мен үшін ең маңыздысы – оқушының дайын жауапты күтпей, өз қатесін өзі тауып, себебін түсіндіруге ұмтылуы. Бұл қасиет математикада да өте маңызды.
Тоғызқұмалақ оқушыға не береді?
Тоғызқұмалақ ойнау барысында оқушының есептеу қабілеті – құмалақтарды санау және жүріс нәтижесін анықтау арқылы; логикалық ойлауы – ойын барысындағы байланыстарды талдау арқылы; зейіні – қарсыласының жүрісін мұқият бақылау арқылы; есте сақтау қабілеті – бұрынғы жүрістерді еске түсіру арқылы; стратегиялық ойлауы – келесі бірнеше жүрісті алдын ала жоспарлау арқылы; шешім қабылдау қабілеті – бірнеше мүмкіндіктің ішінен біреуін таңдау арқылы дамиды.
Сонымен қатар ойын баланы сабырлы болуға, қарсыласын құрметтеуге, жеңісті де, жеңілісті де дұрыс қабылдауға тәрбиелейді.
Математика сабағына ұлттық ойын арқылы жақындау
Кейде оқушы математикалық есепті көргенде қиналады, ал сол есепті ойын түрінде ұсынғанда қызығушылығы артады.
Мысалы, сабақта: «Егер отауда 7 құмалақ болса, оған тағы 1 құмалақ түскенде қанша болады?» деген сұраққа оқушы бірден: 7 + 1 = 8 деп жауап береді.
Келесіде: «8 құмалақтың 3-еуі алынғаннан кейін қанша қалды?» деген тапсырма беріледі: 8 – 3 = 5. Осылайша қарапайым арифметикалық амалдардың өзі оқушыға ойын жағдайы арқылы түсінікті болады.
Жоғары сынып оқушылары үшін тапсырманы күрделендіруге болады. Мысалы, белгілі бір жүрістен кейін қанша құмалақ жиналатынын есептеу, бірнеше жүрістің нәтижесін салыстыру немесе тиімді жүрісті математикалық тұрғыдан дәлелдеу ұсынылады.
Ұлттық ойын – ұлттық құндылық
Тоғызқұмалақты балаларға үйретудің тағы бір маңызды қыры – ұлттық мұраға деген құрметті қалыптастыру. Қазіргі бала цифрлық технологиямен бірге өсіп келеді. Сондықтан ұлттық ойынды заманауи білім берумен байланыстырудың маңызы зор. Телефондағы ойындармен ғана шектелмей, бала қолмен ойнайтын, ойлануды қажет ететін, ата-бабадан қалған зияткерлік мұраның бар екенін сезінуі керек.
Қорытынды
Тоғызқұмалақ уақыт өткізу үшін ғана ойналатын ойын емес, тоғызқұмалақ – өткен мен бүгінді байланыстыратын ерекше құрал. Ол – санай білуді, ойлай білуді, алдын ала жоспарлауды және дұрыс шешім қабылдауды үйрететін ұлттық зияткерлік мектеп.
Математика пәнінің мұғалімі ретінде тоғызқұмалақты оқушылармен бірге ойнау арқылы мен бір нәрсеге көз жеткіздім: бала ойын кезінде байқамай-ақ білім алады.
Ол құмалақты санайды – математикамен жұмыс істейді. Жүрісті болжайды – логикалық ойлайды. Қарсыласының әрекетін талдайды – стратегия құрады. Қателігін түсінеді – өз білімін жетілдіреді. Сондықтан тоғызқұмалақты мектепте кеңінен насихаттау – ұлттық мұраны дәріптеумен қатар, ойы ұшқыр, есепке жүйрік, сабырлы әрі шешім қабылдай алатын ұрпақ тәрбиелеудің бір мүмкіндігі деп ойлаймын.
Ұлттық ойын – ұрпаққа мұра, ал тоғызқұмалақ – ойлау мен есептеудің ұлттық мектебі.
Лағыл Ғани Бақытжанқызы,
Қызылорда қаласы.
